Jaka bowiem edukacja młodzi, jakie ćwiczenia i nauka pojętności
dzieciennej (sic), takie potem sprawy i postępki obywatelów, takie
sposoby myślenia w prywatnym i publicznym ich życiu. Jacy zaś
synowie, taka i cała Ojczyzna […].
– A. Popławski, O rozporządzeniu i wydoskonaleniu
edukacji obywatelskiej projekt.[1]
14 października po raz kolejny obchodziliśmy Dzień Edukacji Narodowej. Święto stanowi uhonorowanie powstania Komisji Edukacji Narodowej (KEN), a dokładniej powołania jej ośmiu członków 14 października 1773 r. przez Sejm Rozbiorowy w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Inicjatorem utworzenia tej instytucji był król Stanisław August Poniatowski (1732–1798). Działająca w granicach osiemnastowiecznej Rzeczpospolitej KEN pełniła funkcję pierwszego w Polsce i Europie państwowego ministerstwa oświaty – centralnej władzy oświatowej. Samo święto ustanowiono w 1972 r. jako Dzień Nauczyciela, a w 1982 r. przemianowano na Dzień Edukacji Narodowej.
Komisja Edukacji Narodowej dokonała gruntownej reformy szkolnictwa. Między innymi uczyniła język polski głównym językiem wykładowym oraz wprowadziła nowoczesne programy nauczania. Objęły one takie przedmioty jak matematyka, fizyka, geografia, historia czy wychowanie fizyczne. Komisja zainicjowała wydawanie podręczników pisanych polszczyzną. Podjęła działania służące edukacji kobiet. Wprowadziła nowy trójstopniowy podział szkolnictwa na szkoły główne, średnie – wydziałowe i podwydziałowe – oraz elementarne, czyli parafialne (przeznaczone dla niższych stanów).
Szczególne zasługi, w duchu oświeceniowego racjonalizmu, we wzmacnianiu roli szkolnictwa polskiego, tworzeniu nowoczesnych programów nauczania, przygotowaniu polskich podręczników położył ks. Antoni Popławski (1739–1799) – pijar, fizjokrata i wybitny pedagog (nauczyciel, pisarz pedagogiczny). Należy pamiętać, że ogromny wkład w reformę oświaty wnieśli także inni działacze oświatowi i pedagodzy, pracujący na rzecz rozwoju szkolnictwa jeszcze przed powstaniem KEN, m.in. ks. Stanisław Konarski (1700–1773) – pijar, pedagog, pisarz, poeta, który opowiadał się za wzrostem znaczenia języka polskiego w szkołach oraz przedmiotów ścisłych (fizyki, matematyki, geografii), a także powołaniem jednego urzędu nadzorującego edukację. Ważną postacią po powstaniu KEN był ks. Grzegorz Piramowicz (1735–1801) – pedagog, działacz oświatowy, pisarz, poeta, który aktywnie działał w Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych (1775–1792), np. uczestniczył w tworzeniu podręczników szkolnych w języku polskim.
Życiorys Popławskiego, jego poglądy oraz zaangażowanie w rozwój szkolnictwa poznajemy we Wstępie autorstwa Stanisława Tynca do zbioru A. Popławski, Pisma pedagogiczne. W tym miejscu po raz drugi zwracamy uwagę, że jako fizjokrata był on zwolennikiem edukacji obywatelskiej obejmującej mieszczaństwo i chłopstwo, a nie tylko zamożną młodzież z klas wyższych. Miało to znaczący wpływ na jego determinację w działaniu na rzecz budowy nowoczesnego szkolnictwa.
Zamysł reformy oświaty wyłożył Popławski w pracy O rozporządzeniu i wydoskonaleniu edukacji obywatelskiej projekt prześwietnej Komisji Edukacji Narodowej Korony Polskiej i W. Ks. Lit w marcu 1774 podany.
Rękopis tej pracy nie zachował się do naszych czasów. Pierwodruk powstał w 1775 r. w Warszawie, w Drukarni J. K. Mci i Rzeczypospolitej, u oo. Pijarów (Scholarum Piarum). Egzemplarze tego wydania są przechowywane w Bibliotece Narodowej w Warszawie oraz w Bibliotece Książąt Czartoryskich, która stanowi oddział Muzeum Narodowego w Krakowie. Projekt został opublikowany również w zbiorze prac Antoniego Popławskiego Pisma pedagogiczne pod koniec lat pięćdziesiątych XX stulecia. Autor niniejszego opracowania korzysta z tej właśnie zmodernizowanej wersji zapisu, która zachowuje realia językowe czasów Popławskiego, jego indywidualny sposób przekazu treści. Tekst pisany jest bowiem charakterystycznym językiem, wymagającym skupienia, by w pełni zrozumieć treść, myśl Popławskiego, opartym na polszczyźnie średniowiecznej. Projekt możemy zaliczyć do osiemnastowiecznej twórczości publicystycznej, a dokładniej – publicystyki reformatorskiej. Pod względem gatunkowym praca O rozporządzeniu i wydoskonaleniu edukacji obywatelskiej projekt… jest traktatem pedagogiczno-politycznym, rozprawą publicystyczną, projektem reformy.
Oto fotokopia karty tytułowej traktatu Popławskiego :
Pomysł na reformę oświaty przedstawiony przez Popławskiego Komisji Edukacji Narodowej jako „rozporządzenie i wydoskonalenie edukacji obywatelskiej” składa się z proemium Do Prześwietnej Komisji Edukacji Narodowej (s. 5–6), Celu i podziału Projektu (s.7–8) oraz trzech części: Część pierwsza: O edukacji i instrukcji w ogólności (s. 12–37), Część druga: O szkołach i naukach – w szczególności (38–76), Część trzecia (bez tytułu; s. 77–100).
Na kartę tytułową rozprawy publicystycznej pedagog wprowadza wymowny cytat z Satyry XIV (opatrzonej podtytułem Przykład z góry) rzymskiego poety satyrycznego Decymusa Juniusza Juwenalisa (60–127 n.e.). Fragment ten dobrze oddaje intencje autora Projektu oraz cel dzieła. Jest nim ukazanie roli edukacji w funkcjonowaniu społeczeństwa i państwa, wyrażenie przekonania o konieczności jej reformy, a także przedstawienie konkretnych rozwiązań: rozwoju szkolnictwa publicznego, wprowadzenia do szkół nowoczesnych programów, przygotowania polskich podręczników oraz edukacji kobiet. Oto wspomniany cytat:
„To pięknie, żeś Ojczyźnie dał obywatela,
Lecz spraw by jej był zdatny, pożytek niósł roli,
Wojenne znosił trudy, pokojowi służył.
To bowiem najważniejsze, w jakich ty go sztukach
I w jakich obyczajach podołasz wykształcić”.
Na pierwszych stronach pracy, w proemium Do Prześwietnej Komisji Edukacji Narodowej (s. 5–6), Popławski uzasadnia planowanie reformy szkolnictwa. Pisze: „Póki bowiem w jakimkolwiek bądź kraju będzie zbywało na dobrej edukacji, na prawdziwej, a tej powszechnej instrukcji [edukacji, nauczania, kształcenia – dop. G. M.], póty nie można się spodziewać, aby władza rządu publicznego była dostateczną obroną i opieką, sprawowanie onegoż sprawiedliwością dla każdego” (s. 5). I dodaje: „Jakże tedy nie żądać tej tak zbawiennej edukacji i instrukcji, kiedy w niej największe dobro Ojczyzny polega?” (s. 6).
Następnie, w kolejnym fragmencie rozprawy publicystycznej Cel i podział Projektu, uzasadnia konieczność reformy edukacji, wprowadzenie szkolnictwa publicznego, które nazywa w proemium „powszechną instrukcją”, przeznaczonego także dla stanów niższych (mieszczaństwa, chłopstwa). Pisze „Był edukacja, ale poruczona przypadkowej gorliwości i biegłości prywatnych osób; były na koniec szkoły publiczne, ale te, które miłość bliźniego fundowała, a sam obowiązek zakonny utrzymywał” (s. 7). W tych słowach Popławski przypomina, że szkoły były pod opieką głównie zakonu jezuitów, do czasu jego kasacji przez papieża Klemensa XIV (1705–1774) w 1773 r. Likwidacja zakonu jezuitów, a przez to konieczność przejęcia przez państwo odpowiedzialności za szkolnictwo, była podstawowym powodem reformy oświaty. Do czasu osiemnastowiecznych przemian w oświacie na edukację stać było przede wszystkim dzieci i młodzież z zamożnych rodzin. Proces nauczania był realizowany w dużych ośrodkach miejskich, co zmuszało większość uczniów do korzystania ze stancji. Pobyt przez wiele miesięcy poza domem był jeszcze jednym powodem wzrostu kosztów zdobywania wykształcenia.
W dalszej części wypowiedzi wprowadzającej Cel i podział Projektu Popławski odwołuje się do przykładów państw dbających o edukację: „[…] przecież jednak w całej historii nie znajdujemy, tylko trzy takowe państwa, to jest: perskie, kretejskie i lacedemońskie, gdzie rząd publiczny stanowił edukacją, gdzie na tejże edukacji całość jego polegała” (s. 7).
Na temat tego, czym jest edukacja i jaki jest jej wpływ na rozwój człowieka, oświeceniowy pedagog rozważa w Części pierwszej: O edukacji i instrukcji w ogólności (s. 12–37). Proponuje on, by kłaść nacisk na rozwój fizyczny, rozwój logicznego myślenia („instrukcję rozumu”),= oraz edukację moralną. Pisze:
„Zaiste każdy przyzna, że trzeba w dziecięciu formować jak najlepiej takową sposobność ciała i duszy w miarę wydołania onychże, że trzeba ją wprawiać w takie ćwiczenia, nałogi [nawyki, dop. – G. M] i sprawy, jakich zawsze potrzebować będzie w całym życiu dla swego największego uszczęśliwienia, a do których włożywszy się z młodu nigdy ich zupełnie nie odstąpi” (s. 13).
I dodaje:
„Dziecięciem się rodzi człowiek, od samego też urodzenia zaczynać się ma dla niego takowa edukacja. Formowanie sposobności w używaniu sił ciała nazywam edukacją fizyczną; sposobność w używaniu sił duszy – edukacją rozumu albo instrukcja; formowanie obyczajów i spraw człowieka, osobliwie w społeczności i do społeczności służących, nazywam edukacją moralną” (13).
Do „instrukcji rozumu” – wyrażenia pojmowanego jako edukacja, nauczanie, kształcenie – przekonuje w następujących słowach:
„Na dwóch rzeczach zakładam prawdziwą instrukcję rozumu: na poznawaniu najprzód prawdy, po wtóre na dobrym ćwiczeniu i przez takowe ćwiczenie na wydoskonaleniu tych wszystkich operacji [działań – dop. G. M.] duszy, z których ona złożona, jako sama wydaje się być nierównie zacniejszego stopnia nad ciało, tak przez nią jedynę (sic) trzyma człowiek najwyższe miejsce w rzędzie całego stworzenia ziemskiego” (s. 15).
W innym miejscu Popławski zaleca:
„Pierwej pokazywać porządek fizyczny niż moralny, wprzód moralny niż metafizyczny; pierwej poddawać myśli szczególne niż ogólne, pierwej pojedyncze niż złączone. Przed spekulacją praktyka, przed nauką ćwiczenie i włożenie, przed rozbieraniem na rozum reguł jakiejkolwiek nauki wzór ich i przykłady; przed definicją ogólną dokładne opisanie i odmalowanie jakiej rzeczy, przed całością cząstki onejże, przed przyczyną skutki w wykładaniu iść powinny” (s. 18).
Popławski podaje także propozycje dotyczące zorganizowania szkolnictwa, włączenia do edukacji dzieci i młodzieży z rodzin biedniejszych mieszczan oraz stanu chłopskiego. Pisze także o przygotowywaniu prac domowych, nazywanych przez niego „szkolnymi okupacjami” (s. 66), znaczeniu języka polskiego w edukacji, potrzebie przygotowania polskich podręczników, roli rodziców w systemie szkolnictwa oraz o spędzaniu czasu przez uczniów w trakcie wakacji.
W działalności pedagogicznej Popławskiego, a także innych oświeceniowych reformatorów szkolnictwa, należy szukać fundamentów współczesnej edukacji i wychowania kolejnych pokoleń. Pedagog ten, w rozprawie publicystycznej O rozporządzeniu i wydoskonaleniu edukacji obywatelskiej projekt…, opowiadał się za pełnym zrozumieniem potrzeb rozwojowych każdej osoby, indywidualnym podejściem do ucznia, pracą na miarę jego możliwości z wykorzystaniem mocnych stron oraz dawaniem mu szansy na rozwój bez względu na pochodzenie stanowe.
Jeszcze raz należy podkreślić, że traktat pedagogiczno-polityczny O rozporządzeniu i wydoskonaleniu edukacji obywatelskiej projekt…, wraz z wartościami, jakie w nim zawarł oświeceniowy pedagog, dał podstawę do budowania nowoczesnej edukacji. Ma ona służyć rozwojowi osoby, uwzględniać indywidualne potrzeby jednostki, uspołecznionej i świadomej odpowiedzialności zarówno za dobro własne, jak i za losy wspólnoty czy całego kraju.
Co ważne, Popławski w Projekcie zwracał także uwagę na rolę rodziców w edukowaniu i wychowywaniu dzieci oraz młodzieży. Brak odpowiedniej opieki nad podopiecznymi może bowiem skutkować – w każdym momencie – brakiem społecznej akceptacji ich zachowań.
Spadkobiercami osiemnastowiecznych pedagogów, reformatorów oświaty były kolejne pokolenia nauczycieli, w tym Maria Grzegorzewska (1887-1967), wybitna polska pedagog, psycholog i przede wszystkim twórczyni pedagogiki specjalnej w Polsce.
Tradycja reform oświaty, służących unowocześnieniu szkolnictwa, jest kontynuowana współcześnie. Za przykład służy rozwijanie kształcenia inkluzyjnego, realizującego założenia pedagogiki inkluzyjnej, uznającej prawo osób niepełnosprawnych do nauki razem z osobami pełnosprawnymi na wszystkich poziomach edukacji. Zostało ono wprowadzone do pracy rozwojowej z osobą w związku z ratyfikacją przez Sejm RP w 2012 r. umowy międzynarodowej – Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych z 2006 r., przygotowanej przez ONZ, zapewniającej inkluzyjny system edukacji (inclusive education system).
Działania środowiska szkolnego jako następcy poprzednich pokoleń nauczycieli są nakierowane na wszechstronny rozwój osoby, dawanie jej jak najlepszego przykładu oraz wychowywanie dla dobra społecznego – zgodnie z sentencją przywołanego na wstępie Juwenalisa:
Maxima debetur puero reverentia.
Autor:
Grzegorz Majkowski
Bibliografia:
– Bartnicka K., Wychowanie patriotyczne w szkołach Komisji Edukacji Narodowej, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1973.
– Bartnicka K., Dormus K., Komisja Edukacji Narodowej 1773–1794, t. 5, Szkoły w Wydziale Mazowieckim. Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana – Instytut Historii Nauki PAN, Warszawa 2018.
– Bartnicka K., Dormus K., Wałęga A., Komisja Edukacji Narodowej 1773–1794,t. 1, cz. 1, O Komisji – wprowadzenie,cz. 2, Wybór tekstów źródłowych, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana – Instytut Historii Nauki PAN, Warszawa 2018.
– Bartnicka K., Szybiak I., Zarys historii wychowania, Wydawnictwo Edukacyjne Żak, Warszawa 2001.
– Dormus K., Popiołek B., Chłosta-Sikorska A, Ślęczka R., red., Komisja Edukacji Narodowej. Kontekst historyczno-pedagogiczny, Wydawnictwo Wydziału Pedagogicznego UP im. KEN w Krakowie, Kraków 2014.
– Gajda S, Gatunkowe wzorce wypowiedzi, w: Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2: Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Wrocław 1993, s. 245–258.
– Gąsior A., Królikowski J., red., Kasata Towarzystwa Jezusowego – 1773 rok. Zagadnienia wybrane, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, Kraków 2020.
– Juwenalis D. J., Satyry (Saturae), ks. V, Satyra XIV. Przykład z góry, imperiumromanum.pl
– Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzona w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r., DZ.U. 2012 poz. 1169.
– Majkowska A., Majkowski G., Źródła do dziejów języka polskiego w rękopiśmiennych zbiorach Jasnej Góry, Wyd. WCM, Warszawa 2011.
– Majkowski G., Kohezja w publicystyce okresu oświecenia, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 2007.
– Majkowski G., Outsiderzy. Współczesny dyskurs młodzieży z Ochotniczych Hufców Pracy, Wyd. OFI, Warszawa 2018.
– Majkowski G., Materiały do studiowania historii języka polskiego, Akademia Świętokrzyska im. Jana Kochanowskiego w Kielcach. Filia w Piotrkowie Trybunalskim, Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie, Piotrków Trybunalski 2000.
– Marchlewski J. B., Fizjokratyzm w dawnej Polsce, w:T. Daniszewski, B. Krauze, J. Zawadzki, red., Pisma wybrane, t. 1, Książka i Wiedza 1952, s. 3–123.
– Popławski A., O rozporządzeniu i wydoskonaleniu edukacji obywatelskiej projekt prześwietnej Komisji Edukacji Narodowej Korony Polskiej i W. Ks. Lit. w marcu 1774 podany, w: tenże, Pisma pedagogiczne, wstęp i objaśnienia S. Tync, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1957, s. 1–100.
– Sapot T., Juwenalis, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katowice 2009.
– Szybiak I., Nauczyciel Komisji Edukacji Narodowej: ideał a rzeczywistość, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2014.
– Tync S., Działalność pedagogiczna Popławskiego,w: A. Popławski, Pisma pedagogiczne, wstęp i objaśnienia S. Tync, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1957, s. XCIX–CXXII.
– Tync S., Popławski – fizjokrata, w: A. Popławski, Pisma pedagogiczne, wstęp i objaśnienia S. Tync, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1957, s. XXXII – XLV.
– Tync S., Wstęp, w: A. Popławski, Pisma pedagogiczne, wstęp i objaśnienia S. Tync, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1957, s. V – CXXV.
Przypisy:
[1] A. Popławski, O rozporządzeniu i wydoskonaleniu edukacji obywatelskiej projekt prześwietnej Komisji Edukacji Narodowej Korony Polskiej i W. Ks. Lit. w marcu 1774 podany), w: tenże, Pisma pedagogiczne, wstęp i objaśnienia S. Tync, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1957, s. 8.
[2] Na temat Komisji Edukacji Narodowej (KEN) zob. np. K. Bartnicka, Wychowanie patriotyczne w szkołach Komisji Edukacji Narodowej, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1973; K. Bartnicka, K. Dormus, Komisja Edukacji Narodowej 1773–1794,t. 5, Szkoły w Wydziale Mazowieckim. Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana – Instytut Historii Nauki PAN, Warszawa 2018; K. Bartnicka, K. Dormus, A. Wałęga, Komisja Edukacji Narodowej 1773–1794, t. 1, cz. 1, O Komisji – wprowadzenie, cz. 2, Wybór tekstów źródłowych, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana – Instytut Historii Nauki PAN, Warszawa 2018; K. Bartnicka, I. Szybiak, Zarys historii wychowania, Wydawnictwo Edukacyjne Żak, Warszawa 2001; Dormus K., Popiołek B., Chłosta-Sikorska A, Ślęczka R., red., Komisja Edukacji Narodowej. Kontekst historyczno-pedagogiczny, Wydawnictwo Wydziału Pedagogicznego UP im. KEN w Krakowie, Kraków 2014; I. Szybiak, Nauczyciel Komisji Edukacji Narodowej: ideał a rzeczywistość,Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2014.
[3] Do pierwszego składu KEN należeli: Adam Kazimierz Czartoryski, Ignacy Potocki, Andrzej Zamoyski, Antoni Józef Poniński (posłowie), Ignacy Jakub Massalski, Michał Jerzy Poniatowski, August Sułkowski, Joachim Litawor Chreptowicz (senatorowie).
[4] Fizjokraci wzywali m.in. do powszechnej edukacji, a także do zmian społeczno-politycznych, ekonomicznych, zob. np. J. B., Marchlewski, Fizjokratyzm w dawnej Polsce, w:T. Daniszewski, B. Krauze, J. Zawadzki, red., Pisma wybrane, t. 1, Książka i Wiedza 1952, s. 3–123.
[5] S. Tync, Działalność pedagogiczna Popławskiego,w: A. Popławski, Pisma pedagogiczne, wstęp i objaśnienia S. Tync, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1957, s. XCIX–CXXII.
[6] Właśc. Hieronim Konarski. Stanisław to imię zakonne.
[7] S. Tync, Wstęp, w: A. Popławski, Pisma pedagogiczne, wstęp i objaśnienia S. Tync, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1957, s. V – CXXV.
[8] S. Tync, Popławski – fizjokrata, w: A. Popławski, Pisma pedagogiczne, wstęp i objaśnienia S. Tync, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1957, s. XXXII – XLV.
[9] A. Popławski, O rozporządzeniu i wydoskonaleniu edukacji obywatelskiej projekt prześwietnej Komisji Edukacji Narodowej Korony Polskiej i W. Ks. Lit. w marcu 1774 podany, w: tenże, Pisma pedagogiczne, wstęp i objaśnienia S. Tync, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1957, s. 1–100.
[10] A. Majkowska, G. Majkowski, Źródła do dziejów języka polskiego w rękopiśmiennych zbiorach Jasnej Góry, Wyd. WCM, Warszawa 2011; G. Majkowski, Materiały do studiowania historii języka polskiego, Akademia Świętokrzyska im. Jana Kochanowskiego w Kielcach. Filia w Piotrkowie Trybunalskim, Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie, Piotrków Trybunalski 2000.
[11] G. Majkowski, Kohezja w publicystyce okresu oświecenia, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 2007.
[12] Na temat gatunków tekstów w ogóle zob. S. Gajda Stanisław, Gatunkowe wzorce wypowiedzi, w: Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2: Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Wrocław 1993, s. 245–258.
[13] A. Popławski, O rozporządzeniu i wydoskonaleniu edukacji obywatelskiej projekt prześwietnej Komisji Edukacji Narodowej Korony Polskiej i W. Ks. Lit. w marcu 1774 podany), w: tenże, Pisma pedagogiczne, wstęp i objaśnienia S. Tync, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1957, s. 2.
[14] Tamże, s. 3. Cytat w języku łacińskim został przetłumaczony w przypisie przez S. Tynca. Pochodzi ze zbioru: D. J. Juwenalis, Satyry (Saturae), ks. V, Satyra XIV. Przykład z góry. Omówienie Satyry XIV, zob. T. Sapot, Satyra 14, w: tenże, Juwenalis, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katowice 2009, s. 67–68.
[15] A. Gąsior, J. Królikowski, red., Kasata Towarzystwa Jezusowego – 1773 rok. Zagadnienia wybrane, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, Kraków 2020.
[16] Zob. np. G. Majkowski, Outsiderzy. Współczesny dyskurs młodzieży z Ochotniczych Hufców Pracy, Wyd. OFI, Warszawa 2018.
[17] K. Sipowowicz, T. Pietras, Wprowadzenie do pedagogiki inkluzyjnej (włączającej), Wydawnictwo Continuo, Wrocław 2017. [18] Tłumaczenie, które zwykle występuje w dyskursie pedagogicznym, to: „Dziecko najwyższym dobrem”. Natomiast dosłowny przekład brzmi: „Dziecku należy się najwyższy szacunek/największe poszanowanie”. Spotykamy także przełożenie z inwersją szyku, „Największy szacunek należy się dziecku”. Źródło sentencji: D. J. Juwenalis, Satyry (Saturae), ks. V, SatyraXIV. Przykład z góry, w. 47.